خوشه. نهم میزان سال 1405 خورشیدی. اول اکتبر2026ع. نوشته ها و اشعار از: حبیب شجیع قلعه نوی، نبیله فانی، ک.پ. پامیر، رزاق رحیمی، محمد نعیم قادری، واسع بهادری، شاپور راشد، عتیق الله نایب خیل، غلام فاروق سروش، نصیرمهرین و نعمت حسینی. با نگاره هایی از حمید آریار من و علی غزنوی

 

                                                          
                                                                       نگاره 1 از حمید آریار من    

                                                                                                                                                                                                                                                     نگاره 2 از علی غزنوی  



خوشه. نشریه ی انجمن فرهنگی- هامبورگ                                 

                           مسؤولیت نوشته ها را خود نویسندگان دارند

نوشته ها را به این نشانی بفرستید:

 Wasse_bahadori@web.de

 

 

ک. پیکار پامیر

ازقهرمان پنداری تا شهید پروری 

درمیان باشنده های سرزمین عزیز ما (افغانستان)، آنهم درچند دهه ی پسین و باز، پس ازتجاوزقشون شوروی دیروز و بلند کردن شعار"جهاد" و مقاومت علیه اشغالگران روسی و تا همین اکنون، یک سلسله واژه ها، نامگذاریها و اصطلاحات نامأنوس ویا بی مورد و بیگانه از قواعد سیاسی دیرینه وپذیرفته شده ... بمیدان کشیده شدند که حتا متأسفانه این اصطلاحات مِن درآوردی، آهسته آهسته شامل مصطلحات  روزمره ی و ورد زبان  رسانه ها و نویسنده ها و مبصران  نیز گردیدند. ازآن جمله به سه واژه ی زیر باید توجه مبذول داشت:  مثلاً "قومندان" بجای فرمان دهنده،  " تنظیم" بجای حزب، یاسازمان و یا تشکیل سیاسی و نظامی  و بالاخره،  " شهید" گفتن به هر مسلمان، غیرمسلمان، قاتل، جانی و...   


                        محب مشاور امنیت ملی اشرف غنی برای دکتور نجیب دعا می کند        

اگرازذکرمنابع غرض ورز و صادر کننده ی این اصطلاحات درسالهای اشغال افغانستان یک لحظه بگذریم که چگونه این همه را بخورد "مجاهدین" و "مبارزین" افغانستان دادند  و یا منظوراصلی ازترویج آنها چه بوده و است، ما را در این اواخرشعارها، اقدامات وجوشیدن های "خودی" و "خصوصی"،  بویژه "تجلیل" ها و " بزرگداشت ها" و " شهید"  خواندن ها و دفاع  متعصبانه، قوم پرستانه و مصلحت جویانه از"شخصیت" های سیاسی، حُکام، زورمندان، ویرانگران و آدمکشُان متعجب ساخته است.                                                                     

یکی از این " شهدای گلگون کفن" (!) و "خادم"(!) دین و دنیای مردم افغانستان که ازاو نه تنها درسالهای اخیربا حرمت یاد میکنند، بلکه با پخش تصاویر و نشان دادن گورِ گلُ گذاری شده ی وی وهمچنان  برگزاری محافل (یاد بود) از او در اینجا و آنجا، (داکترنجیب الله میباشد) . این  نجیب الله که درچهارچوب حزب سیاسی " دموکراتیک خلق افغانستان" قبل از کودتای ثوربنام " زورآور و میر غضب و ..." یاد میشد، پس از پیروزی کودتای هفتم ثوروبخصوص پس از"مرحله ی تکاملی" آن، از طرف رهبران کرملین، رتبه ودرجه ی ("تورن جنرالی") برایش اعطا شد و بحیث رییس شبکه ی استخبارات (خاد) مقررگردید و چند سال دیگرهم وقتی کرسی ببرک کارمل را اشغال نمود، بحیث رییس جمهورحزبی و غیر انتخابی کارکرد و عاقبت، درسال ۱۹۹۶م توسط گروه طالبان درکابل حلق آویزشد. البته حلق آویزکردن او توسط گروه طالبان، آنهم بدون محاکمه ی عادلانه یا محاکمه ی علنی و آنهم در پناه توطئه های داخلی وخارجی، برای هیچ انسان عدالت خواه پذیرفتنی نیست و اما، اینهمه حرمت گزاریها، شهید گفتن ها، قهرمان تراشی ها  وبالاخره اینهمه سینه چاک کردنها بخاطرنجیب الله احمد زی نه تنها مضحک، غیرعادلانه، متعصبانه و دور از اقتضاآت قضایی و حقوقی است، بلکه راه را برای تعمیق غفلت قضایی، عدم تطبیق عدالت  ویا زیرپا گذاشتن حقوق العبد و بالاخره هموارساختن بستراستبداد و قتل و جنایت و وطنفروشی بیشتر در افغانستان مساعد میسازد. یا بعباره ی دیگر، با ملاحظه ی این سهل انگاریها و بی بازخواستی ها و هدر دادن خون هزاران انسان بیگناه وغیره، هرقاتل و جنایتکار دیگر نیز تشجیع گردیده با اطمینان بیتشر ازپیش اقدام به ارتکاب جنایت علیه بشریت مینماید. ضرورنیست که ما حتماً دشمن فکری یا سیاسی یک قاتل و شکنجه گر و جانی روزگارباشیم تا اعمال وکرداراو را محاسبه و محکوم نماییم. وجدان بیدارانسانهای سالم و عدالت خواه، دربرابر هر انسان عدالت کشُ، میرغضب، قهار و زورگوی سیاسی باید قاطعانه باستد و نیاز مجازات و مکافات در دنیای مادی را فراموش نکند.                                                        

وضع فکری، اجتماعی و سیاسی تعداد زیادی از هم وطنان ما دراین اواخر چنان آشفته شده است که حتی از اعمال و کردارتیمور گورگانی به حضور جمعیت هایی از هموطنان آگاه ما دفاع میکنند و او را "صلحدوست"، " معصوم" ، "قهرمان"، " دیانت شعار" و ... و ... می نامند وحتا " لنگ" گفتن اورا (که هم واقعاً درجنگهای خونین و دوامدار لنگ  شده بود و هم به همین عنوان ثبت اوراق تاریخ  نیزگردیده است)، خصومت، تعصب و بی انصافی می انگارند.                                                   

با شرح اختصارگونه ی بالا، ازهموطنان، بخصوص ازهموطنان با وجدان، با خرد و با انصاف خویش میخواهم، استعداد مثبت مثلاً جدا کردن خوب را از خراب و یا مثبت را از منفی و عدالت را از بیعدالتی با دستهای خودشان  حلق آویز نکنند.  ما آرزومندیم صاحب کشوری باشیم که اولاً درآن نور محبت ، دوستی، عدالت، همزیستی ، رفاه و آزادی درتلالو باشد و دوماَ زند گی شبا روزی مردم ما در پرتو عقل و دانایی و تشخیص و تحلیل عالمانه، آنهم درعصرانفجارتکنالوژی بشری درحرکت باشد تا ما به آن بنازیم و ببالیم، نه آنکه با همسویی و هم آغوشی با هر دزد و جانی و قاتل و مستبد و ... دست آنها را بفشاریم.                                     

وارسته ی تعّلق ِ زنّار و سبُحه ایم

نیرنگ این دو رشته ندوزد قبای ما

(بیدل)

*


 


محمد نعیم قادری

اعدام صحرایی داکتر نجیب و فعال شدن کارخانه اسطوره سازی!



سی امین سال اعدام صحرایی داکتر نجیب‌، رئیس اسبق سازمان آدمکشی خاد و آخرین رئیس رژیم مزدور روسی در افغانستان، به‌جای آن‌که پرونده یک دوره خونین و پرمناقشه تاریخ افغانستان را ببندد، برای کمونیست ها و افغان ملتی ها ها به کارخانه تولید «اسطوره سازی» تبدیل شد؛ اسطوره‌ای که در آن، هرچه دیروز جرم و سرکوب بود، امروز «رشادت» نام می‌گیرد و هرچه پرسش‌برانگیز بود، پشت پرده به اصطلاح شهادت و مظلومیت پنهان می‌شود! کمونیست ها به لحاظ گرایش سیاسی و ایدیولوژی لینیستی و افغان ملتی ها با لحاظ گرایش قومی و تباری هر کدام با دنبال تبرئه و مظلوم نمایی قصاب افغانستان برامدند. تعجب می کنم وقتی یک حاکم ستمگر به شکل فجیعی کشته می شود ناگهان بخشی از هوادارانش دفتر تاریخ را ورق می زنند، فقط صفحاتی را می خوانند که به نفع‌شان است! داکتر نجیب‌ را می‌توان قربانی پایان یک دوره خونین دانست؛ اما قربانی‌شدن در پایان زندگی، به‌طور خودکار همه کارنامه نکبت بار سیاسی گذشته او را هرگز پاک نمی‌کند. مرگ نه «ماشین لباس‌شویی تاریخ» است و نه حکم برائت از گذشته. اگر قرار باشد با منطق «چون بد کشته شده، پس حتماً خوب بوده» تاریخ بنویسند، باید فردا هر جنایتکاری که به دست دشمنش کشته شد، یک‌باره بی گناه اعلام شود! اسناد و گزارش‌های حقوق بشری آن دوره، از بازداشت‌های گسترده و طولانی، مردم و فعالان اجتماعی در جمع زندانیان سیاسی، و شکنجه های وحشت زا و نقض گسترده حقوق بشر در افغانستان سخن گفته‌اند. چنان چه سازمان عفو بین‌الملل در گزارش های سالانه ای خود از صدها مورد قال عام ها، هزاران زندانی سیاسی و گزارش‌های وحشتناک شکنجه و بازداشت طولانی در بازداشتگاه ها و در زندان‌ها و مراکز استخباراتی حکومت کمونیستی ساخت روسی افغانستان خبر داده بود. (Amnesty International⁠) پس مشکل این جاست که کمونیست ها و افغان ملتی ها می‌خواهند «چگونگی مرگ» داکتر نجیب‌ را جایگزین «چگونگی حکومت» او کنند. نه خیر، این طور نیست؛ یک انسان ممکن است در پایان زندگی مظلوم واقع شود، اما این امر به‌تنهایی تمام تصمیم‌ها، سیاست‌ها و عملکردهای دوران قدرتش را تطهیر نمی‌کند. از آن طرف هم، جنایات و ویرانگری‌های کروه های بغاوتگر در مقابل دولت مجاهدین پس از سقوط حکومت کمونیستی را برای سفیدشویی کارنامه های سیاه حکومت مزدور نجیب‌ مصرف می کنند، تا بی شرمانه نگاه را معطوف به حوادث بعد از حکومت کمونیستی داکتر نجیب نمایند. کمونیست ها و افغان ملتی ها بدانند تاریخ دادگاه هواداران این یا آن گروه نیست؛ محکمه‌ای است که باید برای همه یک معیار داشته باشد. اگر قتل عام، شکنجه، زندان سیاسی، سرکوب و کشتار بد است، برای کمونیست خوب و برای مجاهد بد نیست؛ برای مجاهد بد و برای کمونیست خوب هم نیست. و این‌جاست که تمام «اسطوره‌سازی‌های پس از مرگ دیکتاتور» رنگ می‌بازند. آقایان کمونیست و افغان ملتی ها و مداحان تازه‌ از راه رسیده داکتر نجیب! این سه نکته را به خاطر داشته باشید: یک . اگر نجیب را دوست دارید، دوست داشتن‌تان حق شماست؛ اما لطفاً تاریخ را هم دوست داشته باشید. دو. اگر از مرگ فجیع داکتر نجیب و برادرش متأثر هستید، باشید؛ اما اشک را با سند اشتباه نگیرید. سه . اگر می‌خواهید از داکتر نجیب دفاع کنید، لطف کرده از کارنامه‌ های ننگین اش دفاع کنید، نه فقط از جنازه‌اش. زیرا مرده‌ها را می‌توان با مرثیه بزرگ کرد؛ اما تاریخ را نمی‌توان با مرثیه فریب داد. داکتر نجیب‌ نه با نحوه مرگش از جنابات انجام داده اش برائت حاصل می کند و نه با جنگ های تحمیلی ملیشیا های زلمی خلیل زاد بی‌گناه حساب می شود. بدانید اسطوره‌سازی، هرچقدر هم با صدای بلند انجام شود، جای پاسخ‌گویی تاریخی را نمی‌گیرد. و فرجام سخن ، شاید تلخ‌ترین گپ در تاربخ معاصر همین باشد: کسانی که دیروز برای قدرت، حقیقت را قربانی می‌کردند، امروز برای حفظ اسطوره ساختگی شان می خواهند تاریخ را قربانی کنند، که خیال است و محال است و جنون…..! خواجه محمد نعیم قادری سه شنبه ۷ میزان ۱۴۰۵ دالاس- تکزاس

                                                 *

نصیرمهرین

ابعاد تبعیض ها، برتری جویی ها ونسل کشی را بشناسیم ومحکوم کنیم.

25 سپتامبر با درستی، روز نسل کشی هزاره ها نامیده شده است. این روز مانند همه روزهایی که با نام شان، موضوع مشخصی را مطرح می کنند، جنایات حکومت مطلقه و مزدبگیر امیر عبدالرحمن خان را طرف توجه قرار میدهد. جنایاتی که با توجه به ابعاد رفتار و جنایات ضد بشری اش، همه اقوام ومرد م جامعه را آسیب های جبران ناپذیر رسانید. اما در برابر مردم هزاره ی کشور با وضوح تمام سیاست هدفمند نسل کشی را نشان داده است.

شایان یادآوری است که تقبیح آن رفتار، یا در پیش گرفتن محیلانه ی خاموشی و یا هم دفاع از آن جنایات با توجیهاتی که حکایت از دل بسته گی به آن امیر دارد، معیارهای شده اند برای تشخیص فرهنگ و رفتار عادلانه  ازفرهنگ ظالمانه. از همین روی است که دارنده گان دلبسته گی به مظالم آن امیر، جنایات تمامیت خواهانه، برتری خواهانه و نسل کشی طالبان را استقبال می کنند.

مردم افغانستان، همه اقوام و قبایل، همه فرهنگ ها، زبان ها، زنان ومردان و مذاهب؛ با داشتن فرهنگ تقبیح جفاورزی های پیشینه و احترام به همدیگر می توانند دورنمای سالم و مورد نیاز را در چشم انداز بگذارند. در حالیکه اِعمال تبعیض ها، برتری جویی، حذف غیر خودی در نمونه ی  طالبان، از دهشت و وحشتی حاکی است که نسل کشی نتیجه ی آن می باشد.


                                              ***



از سخنرانی شام بیست وششم سپتامبر در محفل کانون ورزشی و فرهنگی هزاره های هامبورگ

به مناسبت گذشت 134 سال از فاجعه ی نسل کشی هزاره ها

با ابراز سپاس از دعوت عزیزان

...هنگامی که از استبداد ومطلقیت امیر عبدالرحمن خان یاد می کنیم، ستمدیده گی های همه مردم کشور، اعم از هزاره، تاجک، ازبیک، پشتون، ترکمن، نورستانی و... در نظر می آیند. اما در این میان، آن جفا ها و ستم هایی که در حق مردم هزاره ی کشور اعمال شد، سخن از نسل کشی دارد. پذیرش نسل کشی هزاره ها معنی محدود بودن ظلم امیر در حق آنها را نمی دهد. امیر مطلق العنان و همزمان گردن نهاده ی استعمار بریتانیا و مزد بگیر آن، همه را زیر فشار وظلم قرار داده بود. مهم این است که آن رویدادهای آسیب زا را همه بشناسیم و در بیان آن، غفلت نکنیم...


گروه جهالت پیشه وستمگر طالبان نیز به رغم اِعمال تبعبض های گوناگون از جمله قومی که می تواند خطر نسل کشی را نیز تصویر کند، از جفاورزی و ظلم در تمام افغانستان و در حق همه مردم و همه اقوام، از جمله پشتون (افغان) های کشور، مبرا نیست... شایسته ی عدالت جویی آن است که بر همه باید اعتراض کرد...

اما اگر آن امیر ستمگر، مزدور وخاکفروش، سرمشق باشد و طالب آوردنده ی "امنیت" و سزاوار دفاع، بازآیی و باز تولید فاجعه ی گسترده برای انسان ها را باید انتظار داشت...

                                         *

 


غلام فاروق سروش



                                                      *

نبیله فانی

دل ز هر مهر و وفایی می‌کنم کم، بعد از این

می‌کشم پا از دیار محنت و غم، بعد از این

رفته آن شور و شیدایی که در سر داشتم

نیست در سینه برای عشق، محرم، بعد از این

بس که دیدم بی‌وفایی از بتان سنگدل

خانه می‌سازم به کنج خلوت غم، بعد از این

قاصدک، از کوی او نازی برای من نیار

فارغم از ناز و از گنج دو عالم، بعد از این

سایهٔ سنگین حسرت روی دوشم مانده است

قامتم زیر بار غصه‌ها شد خم، بعد از این

سینه‌ام صندوقچهٔ راز سکوتی مبهم است

با کسی دیگر نمی‌گویم ز دردم، بعد از این

گرچه از چشمم چکید اشک پشیمانی، ولی

دل نمی‌بندم به مهر هیچ آدم، بعد از این

نبیله فانی

                                     *


 


حبیب شجیع قلعه نوی

شب پاییزی و مهتاب ومن و این کلبه تار

یاد تو برده زمن طاقت و هم صبر و قرار

باغ افسرده و گلها همه پژ مرده و زرد

بلبل از دوری گل سر بدهد ناله و زار

برگ خشکیده و پژ مرده فراوان به چمن

جای گل شاخه بشکسته و هرسو خس و خار

آورد بوی نفسهای تو را باد صبا

تاپگاهان‌ نرود خواب و دو چشمم بیدار

عطر گیسوی تو پیچید به خیالم همه شب

یادم آید لب لعل تو‌ و آن بوس و‌کنار

تو بیا تاکه شجیع سرخوش و خندان بشود

فصل پاییز دلم باتو شود همچو بهار

حبیب شجیع قلعه نوی هامبورگ جرمنی

مصادف به هشتم مهر ماه خورشیدی

بدرود ومهر

                                            *

 

شاپور راشد

عطر باران

پاییز آمد و باران به غزل‌های من افتاد

عطر تو دوباره در نفس‌های من افتاد

یک برگ خزان‌دیده، چو آهی تب‌آلود

از شاخه جدا گشت و به رؤیای من افتاد

شب پنجره را بست و من از پشت سکوتش

دیدم که غم عشق به تنهایی‌ام افتاد

گفتم که فراموش کنم خاطره‌ها را

دیدم که خیال تو به جانم باز افتاد

هر کوچه که رفتم، اثر از پای تو ديدم

انگار که عطرت به تمنای من افتاد

ای کاش بدانی که پس از رفتن تو نیز

شمیمی ز یادت به سراپای من افتاد

پاییز گذشت و دل من باز نفهمید

کاین راز چرا از تب و غوغای من افتاد؟

«راشد»، دل من گرچه پر از برگ خزان شد

روشن ز غمت، دفتر غزل‌های نهان شد

شاپور راشد

در امتداد دلتنگی‌های این سوی آب‌ها و شب‌های تاریک غربت، هنوز شمیم زرین باغستان‌های وطن در آیینه‌ٔ خاطرم جاری‌ست؛ یاد آن کوچه‌باغ‌های مه‌آلود، آن برگ‌ریزان غریب و آن آفتاب آشنایی که هیچ خزان بی‌رحمی را توان زدودن آن از لوح دل نیست.

۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶

                                       *


عتیق الله نایب خیل

حمله به یک مسجد در شهر کوهات پاکستان، که تعداد بسیاری کشته و زخمی برجا گذاشت، بار دیگر چهرۀ تلخ خشونتی را نشان می دهد که سال ها در این منطقه، زیرنام و هویت اسلامی، ریشه دوانده است. این حمله در جریان نماز جمعه و در یک مرکز پولیس رخ داده است.

صرف نظر از آن که چه گروهی مسئولیت این حمله را به دوش گرفت، این واقعیت را نمی توان نادیده گرفت آتش خشونتی که سال ها در این منطقه زیرنام اسلام با آن بازی شده است، امروز خانۀ خود بازیگران این میدان را هم می سوزاند.


پاکستان طی دهه ها با گروه های مسلح و جریان های اسلامی در منطقه سیاست پیچیده و دوگانه داشته است. این نیروها در راستای اهداف سیاسی مورد استفاده قرار گرفتند و افغانستان نیز بارها به میدان رقابت و جنگ نیابتی تبدیل شد. امروز بخشی از همان نیروها خود پاکستان را نیز هدف قرار می دهند.

تراژیدی واقعی این است که در بیشترین موارد این حملات تروریستی، قربانیان کسانی نیستند که در طراحی این سیاست ها نقش داشته باشند. در کوهات نیز بیشتر قربانیان مردمان غیرنظامی و تعدادی پولیس هایی بوده اند که از رده های خیلی پائین هستند و نقشی در بازی های سیاسی نداشته اند.

نظامیان پاکستان باید دانسته باشند که آتش را نمی توان سال ها در خانۀ همسایه روشن نگه داشت و انتظار داشت که روزی دامن خانۀ خودشان را نگیرد. آتش این افراط گرایی به یقین که زنده گی های بیشتری را همچنان در دو سوی مرز خواهد گرفت.

به جا خواهد بود اگر در همین رابطه، اشاره یی هم به انگیزۀ این حملات انتحاری داشته باشیم.

به باور من، وقتی انسانی حاضر می شود خودش را منفجر کند، باید انگیزۀ بسیار نیرومندی برای انجام چنین کاری داشته باشد. در این مورد، هیچ انگیزه یی نیرومندتر از باورهای دینی و اعتقاد به خداوند نیست.

نمی توان به یک انتحاری گفت که او مسلمان نیست. عمل انتحاری، از نگاه او، برخاسته از عمق اعتقادش به دین و به خداوند است. او با این باور دست به چنین کاری می زند که رضای خداوند را به دست می آورد و از نعمت هایی که در بهشت به او وعده داده شده، بهره مند خواهد شد. پس او به آسایش و لذت های این دنیا پشت کرده تا به بهشت برود.

معمولاً اما بعد از هر انفجار انتحاری عده یی فوراً وارد صحنه می شوند و با قاطعیت نظر می دهند که این کار مسلمانان نیست. دشمنان اسلام اند که می خواهند چهرۀ اسلام را خراب کنند.

اندکی تفکر می تواند ما را به بازبینی این برداشت وادارد. زیرا اگر مهاجم با نام خدا، با نعرۀ تکبیر، با وعدۀ بهشت و با این باور که با کشتن خود و دیگران ثواب می برد، خود را منفجر کرده باشد، دیگر چه چیزی باید همراه او باشد تا ثابت شود مسلمان نیست؟

هراز گاه که جنایتی به نام اسلام انجام می شود، ما به جای این که با خود تفکر و کسانی که آن را تبلیغ و توجیه کرده اند رو به رو شویم، یک دشمن خیالی پیدا می کنیم و همه چیز را به گردن او می اندازیم.

بهتر آن است که به جای این جملۀ همیشه گی که «این ها مسلمان نیستند»، یک بار بپرسیم: چه گونه به این نتیجه رسیده اند که کشتن انسان بی گناه را عبادت تصور می کنند؟ زیرا اگر هر جنایتکاری را که به نام اسلام جنایت می کند، از اسلام بیرون کنیم، سرانجام اندکی باقی خواهد ماند که به دلایل دیگری دست به جنایت نمی زنند.

خیلی جالب است که برای اثبات مسلمان بودن یک انسان، ایمان، نماز و اعتقادش کافی نیست؛ اما برای سلب مسلمان بودنش، فقط یک انفجار کافی است. و این گونه است که هر بار کسی خودش را منفجر می کند، ما اول او را از اسلام اخراج می کنیم، بعد دنبال دشمن می گردیم و در پایان، با خیال راحت می گوییم: کار مسلمانان نبوده.

در آخر، شاید بد نباشد به یک پرسش ساده برگردیم: وقتی انسانی به نام خدا خودش را منفجر می کند و جان چند انسان بی گناه دیگر را هم می گیرد، آیا راحت ترین کار این است که بگوییم «او مسلمان نبود» و قضیه را تمام کنیم؟ به گمان من، این کار نه مشکل را حل می کند و نه چیزی را روشن می سازد. باید دید چه فکری او را به این جا رسانده، چه کسی این فکر را در ذهنش ساخته و چه گونه به او قبولانده شده که کشتن انسان بی گناه می تواند راه رسیدن به خدا و بهشت باشد. تا وقتی از پاسخ دادن به این پرسش ها فرار کنیم و هر بار دنبال یک دشمن غیر مسلمان بگردیم، این داستان تمام نمی شود. انفجار دیگری خواهد آمد، مسجد دیگری، خانواده های دیگری داغدار خواهند شد و بازهم عده یی خواهند گفت: «این ها مسلمان نیستند.» بهتر آن است که به جای پاک کردن صورت مسئله، خود مسئله را ببینیم و اندکی هم به خود زحمت تفکر بدهیم با طرح این پرسش که آیا راهی را که تا به حال رفته ایم راه درستی بوده؟ اگر نبوده، آیا وقت آن نرسیده که در آن تجدید نظر کنیم.

                                         *


 

واسع بهادری

حیات الله مرزایار، رفیقی با وفا

اِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ


با نهایت تأسف، تألم و اندوهی جانکاه، خبر درگذشت دوست، رفیق دیرینه و هم‌سفر سال‌های دور و نزدیک زندگی‌ام، حیات‌الله میرزایار عزیزآمردیپارتمنت کیمیاوبیالوژی لیسه عالی حبیبیه را دریافت کردم؛ خبری که باورش برایم بس دشوار و سنگین است.

حیات‌الله عزیز، تنها یک دوست نبود؛ یاری صمیمی و رفیقی وفادار بود که از سال‌های شیرین طفولیت و مکتب، تا دوران دانشگاه و سپس سال‌های غربت و بی‌وطنی، در فراز و نشیب روزگار هم‌قدم و همدل ما بود. خاطرات نیک، خنده‌های صمیمانه، روزهای تلخ و شیرین و لحظاتی که در کنار هم سپری کردیم، گنجینه‌ای است که با رفتنش در قلب و خاطرم برای همیشه باقی خواهد ماند.

خبر رفتن چنین دوست دیرینه‌ای، آن‌هم در روزگاری که خود نیز بر بستر بیماری افتاده‌ام، غمی‌ست بس سنگین و جان‌فرسا؛ گویی بخشی از خاطرات زندگی و گوشه‌ای از وجود آدمی، همراه با او خاموش و رهسپار دیار ابدیت شده است.

حیات‌الله عزیز، انسانی شریف، مهربان، نجیب و رفیقی باوفا بود؛ نام نیک و دوستی‌های صادقانه‌اش از خاطر دوستان و یارانش هرگز محو نخواهد شد. نبودنش برای همه ما زخمی عمیق و جبران‌ناپذیر است.

از بارگاه رب‌العزت برای این عزیز سفرکرده، رحمت بی‌پایان و مغفرت الهی، آرامش ابدی و جایگاه بلند در جوار رحمت خویش مسئلت دارم؛ و برای همسر گرامی‌اش راحله جان میرزایار، فرزندان عزیزش مریم جان، مرتضی جان و مصطفی جان میرزایار و همه خانواده، دوستان و عزیزان داغدارش، صبر جمیل، شکیبایی و توان تحمل این مصیبت بزرگ را آرزومندم.

یاد و نام نیکش، مهر و محبتش و خاطرات دوستی‌های صادقانه‌اش تا همیشه در دل ما زنده خواهد ماند.

حیات‌الله جان،

رفتن تو پایان دوستی ما نیست؛

خاطره‌ات در دل ما خواهد ماند، تا آن روز که دوباره در دیار باقی به هم برسیم.

روحت شاد، یادت جاودان و جایگاهت بهشت برین باد

                                                              *


 

رزاق رحیمی

دوستان به‌خوبی می‌دانند که بنده با هر نوع برتری‌طلبی قومی، زبانی، فرهنگی، جنسیتی و حتا دینی سر سازش ندارم و این رویکرد غیرانسانی را برای مردم و کشور جنگ‌زدهٔ ما ویرانگر و فاجعه‌بار می‌دانم.

هدف از گزارهٔ زیر، بازتاب یک واقعیت تلخ اجتماعی است که متأسفانه قشر خاکستری جامعه و حتا برخی از مکتب‌خوانده‌های ما یا از درک عمق آن عاجزند و یا به آن کم‌بها می‌دهند.

پرسش اصلی این است: اگر کاربرد واژهٔ «ملی» تمام ملت را دربرمی‌گیرد- که چنین است - چرا این عنوان در قانون اساسی ۱۳۴۳ فقط به زبان یک بخش از جامعه داده شد؟ و اگر فرض کنیم صرفاً عنوانی حقوقی برای حمایت دولتی بوده باشد، چگونه امروز بعضی‌ها از همان عنوان «جایگاه ویژهٔ ملی زبان پشتو» را استنتاج می‌کنند تا امتیاز سیاسی را بی‌طرف جلوه دهند؟

واقعیت اما این است که برنامهٔ منظم دولتی برای تبدیل پشتو به زبان ملی و اداری کشور، از دوران شاه امان‌الله و عمدتن در دورهٔ خاندان نادری، به‌ویژه از دههٔ ۱۹۳۰، صورت نهادی یافت و در قانون اساسی ۱۳۴۳ تثبیت شد. این فرایند، همانا قانونی‌سازی جبری «هویت ملی» از بالا بر محور زبان پشتو بود.

ملی‌خواندن انحصاری پشتو در آن زمان بخشی از پروژهٔ «ملت‌سازی» اجباری از بالا بود. این در حالی بود که زبان پارسی دری، بدون اجبار یا فرمان حکومتی، در بخش بزرگی از افغانستان زبان آموزش، بازار، داد و ستد، دیوان، فرهنگ و ارتباط میان اقوام کشور بود و هنوز نیز با همهٔ پارسی‌ستیزی حکام متعصب و سیاسیون پیرو آنها، نقش زبان میانجی و مشترک را در میان همه باشندگان این سرزمین ایفا می‌کند.

در مقابل، حاکمیت‌های پشتون‌محور، به‌ویژه از دههٔ ۱۳۱۰ خورشیدی به بعد، با تمام نیرو کوشیدند تا پشتو را با نهادسازی، آموزش، قانون و نمادهای رسمی به زبان ممتازِ هویت دولتی بدل کنند. شماری از این حاکمان که خود توانایی تکلم به پشتو را نداشتند، به‌جای بازتاب تکثر واقعی جامعه، زبان یک گروه قومی را معیار تعلق ملی قرار دادند و سایر زبان‌ها را به مرتبه‌ای پایین‌تر راندند. نام درست این روند، نه رشد طبیعی زبان، بلکه مهندسی نابرابر هویت ملی بود که هدفش توجیه و تثبیت سایر نابرابری‌ها در جامعه بود. ایجاد کورس‌های اجباری آموزش زبان پشتو «د پشتو تولنه» به فرمان دولت برای مامورین دولت در دورهٔ زمامداری داوود یکی از نمونه‌های شکست‌خوردهٔ این تلاش بود.

دوام این سیاست در حاکمیت های بعدی بویژه توسط طالبان، که این نابرابری‌ها را با پارسی‌ستیزی و پارسی‌زدایی از ادارات به اوج رسانیده‌اند، و همراهی لابی‌های وابسته و تبلیغ‌گران اجیر آنها از جنس تنویرها و… دامنهٔ نفاق و شکاف موجود میان اقوام را به بحرانی حل‌نشدنی سوق خواهد داد.

اما این پایان کار نیست. اگر این چرخه ادامه یابد، هر واکنش متقابل نیز ممکن است به همان منطق برتری‌طلبی دامن بزند و کشور را در مارپیچی از کینه، بی‌اعتمادی و فروپاشی هویتی فرو ببرد که مهار آن از توان همه بیرون خواهد شد.

راه برون‌رفت، نه معکوس‌کردن همان انحصار، بلکه پذیرش صریح این واقعیت است که افغانستان از دیرباز کشوری چندزبانه، چندفرهنگی و متکثر بوده و هیچ قومی، زبانی یا دینی نمی‌تواند به‌تنهایی نمایندهٔ «ملت» باشد. هر قانون اساسی در آینده باید بر محور شهروندی برابر، حقوق زبانی برابر، آموزش به زبان مادری، رسمیت دادن به تکثر زبانی و پایان دادن به هرگونه امتیازدهی قومی-زبانی از بالا بنا شود.

پشتو باید به‌عنوان یکی از زبان‌های مهم و ریشه‌دار کشور محترم و حمایت شود، اما نه به قیمت فرودست‌کردن پارسی دری یا دیگر زبان‌ها. پارسی دری نیز باید جایگاه تاریخی و کارکرد میانجی خود را در کنار سایر زبان‌ها حفظ کند.

تا زمانی که «ملی» به معنای «همه» بازتعریف نشود و حاکمیت ها از ابزار هویت‌سازی قومی دست نکشند، هیچ صلح پایدار و هیچ وحدت واقعی تحقق نخواهد یافت.

خطر اصلی امروز، نه خود زبان‌ها، بلکه سیاست های شکست خورده ایست که زبان را به ابزار قدرت، تحقیر و حذف تبدیل می‌کند.

                                                                  *


 

نعمت حسینی

سه دیدگاه ونقد ارزشمند

دوستانِ بیش‌بها و فرزانه‌ام!

چند روز پیش داستان تازه‌ای نوشتم با نام «صدای نسترن»؛ داستانی که به لطف مهر و نگاه‌های ارزشمند شما، مورد توجه شماری از دوستان گرانمایه و فرهیخته‌ام قرار گرفت. برای نویسنده، هیچ دلگرمی‌ای بالاتر از این نیست که حاصل اندیشه و احساسش با نگاه اهل فرهنگ وادب روبه‌رو شودو ازخواننده گان فرهیخته، بازخورد و نقد دریافت کند.

از همهٔ عزیزانی که داستان را خواندند و دیدگاه‌های خویش را با من در میان گذاشتند، صمیمانه سپاسگزارم.

اینک سه دیدگاه و نقد ارزشمند را با شما دوستان فرهیخته شریک می‌سازم؛ دو دیدگاه از دو بانوی فرهنگی، بامعرفت، بافضیلت و نهایتاً مؤدب، و نقدی استادانه و بسیار آموزنده از یکی از منتقدان توانا و برجستهٔ حوزهٔ ادبیات ما. امیدوارم این نوشته‌ها برای شما نیز درخور خواندن و تأمل باشد.

با سپاس و ارادت

نعمت حسینی

بعدالتحریر:

دیدگاه‌ها و نقدهای زیر را بر اساس حروف الفبای نام کوچک نویسندگان گران‌قدرشان به نشر می‌رسانم:

نخست: بانو ادیبه جان صابر صادقیار



جناب نعمت حسینی گرانمهر، نویسندهٔ آگاه، ژورنالیست منور و برنامه‌گذار نترس و باشهامت!

«صدای نسترن» فقط یک داستان نیست؛ روایتی از عشقی است که در هیاهوی زمان گم نشد، بلکه در خش‌خش یک صفحهٔ قدیمی، در بوی باران کابل، پشت دیوارهای خاموش و در ژرفای خاطره ماندگار شد.

چه زیبا توانسته‌اید از یک آهنگ، جهانی از دلتنگی و خاطره بسازید؛ جهانی که در آن «نسترن» تنها یک نام نیست، بلکه نماد عشق‌های ناتمام، رؤیاهای خاموش و روزهایی‌ست که دیگر بازنمی‌گردند.

پایان داستان، با آن «خش‌خش… مکث… سکوت»، چنان شاعرانه و تکان‌دهنده است که گویی خودِ سکوت به سخن می‌آید و می‌گوید: بعضی صداها خاموش نمی‌شوند؛ فقط از جهان بیرون به ژرفای جان کوچ می‌کنند.

درود بر قلم توانای شما که از دل یک خاطره، این‌همه حس و اندوه و زیبایی آفریده است. «صدای نسترن» صدای عشق است؛ صدای کابلِ خاطره‌ها و صدای نسلی که بسیار شنید، بسیار از دست داد و هنوز در جست‌وجوی آن صدای گمشده است.

قلم‌تان همیشه سبز و ماندگار باد، نعمت عزیز و روشن‌ضمیر.

دوم: بانوی فرزانه، سلطانه جان بارکزی

نویسندهٔ توانا، حسینی عزیز!


داستان «صدای نسترن» را با تأمل و احساسی عمیق خواندم. داستانی سرشار از خاطره، عشق، دلتنگی و دردِ روزگاری که حتی صداها نیز مجبور به سکوت می‌شوند.

تصویرسازی‌های شما بسیار زیبا و زنده است؛ دیوار خشتی، بوی باران کابل، شگوفه‌های اکاسی، گرافون، خش‌خش صفحه و آن آهنگ قدیمی، همه دست‌به‌دست هم می‌دهند تا خواننده نه‌تنها داستان را بخواند، بلکه آن را زندگی کند.

برای من، گرافون و صدای نسترن نماد خاطراتی بود که می‌توان آن‌ها را پنهان کرد، اما نمی‌توان از دل پاک کرد. پایان داستان نیز بسیار تأثیرگذار بود؛ آن‌جا که صفحه دیگر صدا ندارد، اما «صدای نسترن» هنوز میان دیوارها و سال‌های ازدست‌رفته باقی مانده است.

دست‌مریزاد به قلم زیبایتان. «صدای نسترن» از آن داستان‌هایی است که پس از پایان، تمام نمی‌شود؛ مدتی در ذهن و دل خواننده ادامه پیدا می‌کند.

موفق بمانید، با صحت و سلامتی.

سوم: محترم کریم بیسد

دوست فرزانه، نویسندهٔ گران‌قدر، داستان‌پردازِ خلاق، فرهنگیِ رسالتمند و تحلیل‌گرِ زیبا‌کلام، جناب نعمت حسینی فرهیخته!


درود بر شما و بر قلمی که هنوز، در غربت و در سکوتِ سال‌ها، توانِ آن دارد که کوچه‌های کابلِ دیروز را زنده کند و صدای خاموش‌شده‌ای را از دل یک کندوی آرد بیرون بکشد. «صدای نسترن» این اثر داستانی است که از سطحِ یک روایتِ ساده فراتر رفته و به لایه‌ای از خاطرهٔ جمعی رسیده است.

شما در این داستان کاری کرده‌اید که کمتر نویسنده‌ای از عهده‌اش برمی‌آید: عشق را نه با گفت‌وگوهای پرشور و صحنه‌های تند، که با سکوت، با فاصله، با نیم‌نگاه‌های دزدانه از پشتِ دیوار روایت کرده‌اید. این خود گواهِ درکی عمیق از فرهنگی است که در آن بزرگ شده‌اید؛ فرهنگی که عشق در آن باید آهسته راه برود، پشتِ دیوار پنهان شود و در صدای یک آهنگ خود را قایم کند. این تصویرِ عشقی که «نامی برای خودش انتخاب کرده»، همان «چلتی چلتی» ــ یکی از ظریف‌ترین ابداعات داستان شماست؛ نمادی که در سراسر متن تکرار می‌شود و هر بار بارِ معنایی تازه‌ای بر دوش می‌کشد.

آنچه مرا بیشتر از همه تحتِ تأثیر قرار داد، معماری روایی داستان بود: حرکت از فضای آرام و شاعرانهٔ کودکی و نوجوانی به سوی سایه‌ای که رفته‌رفته بر شهر می‌افتد. شما این گذار را با نشانه‌های حسی می‌سازید، نه با شرح مستقیم: بوی چرس، دودِ باروت و سکوتی که «از هر صدایی ترسناک‌تر بود». این شیوهٔ نشان‌دادن به‌جای گفتن، از ظرافت قلم شما خبر می‌دهد.

و سپس آن حرکتِ درخشان: انتقالِ گرافون از خانهٔ نسترن به کندوی خالیِ آرد در خانهٔ راوی. این یکی از زیباترین استعاره‌هایی است که می‌توان برای «دفنِ زندهٔ خاطره» ساخت. کندویی که روزی نان و زندگی در آن جای داشت، اکنون گورِ یک عشق و یک آهنگ می‌شود. جملهٔ مادر، «همین که هست، بس اس»، در کمالِ ایجاز، تمامِ فلسفهٔ بقا در روزگار سرکوب را بیان می‌کند: نگه‌داشتن بی‌آن‌که به صدا درآید.

پایان‌بندی داستان نیز درخور تحسین است. آن صحنهٔ نیمه‌رؤیا که نسترن زیرِ اکاسی ظاهر می‌شود و راوی را به‌سوی خود می‌خواند، و سپس بازگشت به واقعیتِ سرد و خاموش، مرزِ میان خاطره و توهم را چنان محو می‌کند که خواننده نیز، مانند راوی، دیگر نمی‌داند چه چیز واقعی بوده و چه چیز صرفاً پژواکِ یک اشتیاقِ دیرینه. این ابهامِ عمدی، به‌جای آن‌که داستان را ناقص جلوه دهد، بر عمقِ عاطفی آن می‌افزاید.

ساختار روایی و زاویهٔ دید: استفاده از دوم‌شخص («تو») در سراسر داستان، انتخابی جسورانه و مؤثر است؛ خواننده را به‌جای راوی می‌نشاند و فاصلهٔ عاطفی را از میان برمی‌دارد.

تراکم نمادها: دیوار، گرافون، کندو، اکاسی، باران، هر یک نمادی قدرتمندند، اما در بخش‌های پایانی داستان کمی فشرده و پشتِ سرِ هم ظاهر می‌شوند.

شخصیتِ نسترن: نسترن بیشتر از دریچهٔ نگاهِ راوی دیده می‌شود تا از درونِ خودش که با توجه به فرمِ روایی داستان کاملاً موجه است. اما شاید افزودنِ یکی دو جزئیاتِ کوچکِ دیگر از دنیای درونیِ او، فراتر از ترسش از حرفِ مردم، می‌توانست او را نه فقط به‌عنوان «صدا» و «خاطره»، که به‌عنوان انسانی با خواسته‌ها و رؤیاهای مستقل‌تر نیز به خواننده بشناساند.

زمینهٔ تاریخی: اشاره‌های تلویحی به تحولاتِ سیاسی و اجتماعیِ کابل، بی‌آن‌که نامِ مشخصی برده شود، انتخابی هوشمندانه است؛ داستان را از قیدِ زمانِ مشخص رها می‌کند و آن را به روایتی فراگیرتر از فقدان و سرکوب بدل می‌سازد. این شیوه، در ادبیاتِ مهاجرت و خاطره، رویکردی است بسیار مؤثر که شما با ظرافت به‌کار برده‌اید.

در مجموع، «صدای نسترن» داستانی است که میانِ رمانتیسیسمِ خاطره و رئالیسمِ اجتماعی، به‌خوبی راهِ خود را یافته؛ اثری که ریتم و موسیقیِ زبانش با محتوای اندوهناکش همسو است. امیدوارم این تأملات ناچیز، در کنارِ ستایشی که از دل بر آن نوشتم، برایتان مفید افتد و شما را در ادامهٔ این راهِ ارزشمند استوارتر سازد.

با احترام و ارادتِ فراوان

ک. بیسد


                                                        *

 


نظرات

پست‌های معروف از این وبلاگ

خوشه بیست وهشتم قوس 1404 خورشیدی- نزدهم دسامبر2025 ع. نوشته ها واشعار از: لیلی غزل، حضرت وهریز،عتیق الله نایب خیل، ویس سرور،اسدروستا، حبیب شجیع قلعه نوی، ضیا باری بهاری، شجاع شفا، مختار دریا، نعمت حسینی. وملال ملکیار.

خوشه، 26 جدی 1404 خورشیدی- 16 جنوری 2026.ع مضامین از: دنیا غبار، باقی قایل زاده، احمد شاملو، صنم عنبرین، احمد حسین مبلغ، همایون ساحل، ویس سرور،عتیق الله نایب خیل، سیدآصف فخری و نصیرمهرین

خوشه پانزدهم قوس 1404 خورشیدی- شش دسامبر2025.ع شعر و نوشته ها از: حمیرا نگهت دستگیرزاده، ساجده میلاد، مختار دریا، حمیداریارمن، نبیله فانی، جبران مهدوی، قیوم بشیرهروی، کریم بیسد، نصیرمهرین، رزاق رحیمی، ضیأباری بهاری و ویس سرور.